Климаттын өзгөрүшүнүн био ар түрдүүлүк жана чөлдөшүү менен байланышы

24.06.2026213

КӨ (Климаттын өзгөрүшү) менен биологиялык ар түрдүүлүк жана чөлгө айлануунун ортосундагы байланыш

Климаттын өзгөрүшү Кыргыз Республикасынын экосистемаларына, биологиялык ар түрдүүлүгүнө жана жер ресурстарына олуттуу таасирин тийгизген негизги факторлордун бири болуп саналат. Орточо жылдык температуранын жогорулашы, мөңгүлөрдүн аянтынын кыскарышы, жаан-чачын режиминин өзгөрүшү жана экстремалдуу аба ырайы кубулуштарынын көбөйүшү экосистемалардын деградациясына, жайыттардын жана айыл чарба жерлеринин өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө, чөлдөшүү процесстеринин күчөшүнө жана биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушуна алып келүүдө.

Климаттын өзгөрүшү, биологиялык ар түрдүүлүк жана жерлердин деградациясы өз ара тыгыз байланышта. Экосистемалардын жана биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу жаратылыш чөйрөсүнүн климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу мүмкүнчүлүгүн төмөндөтөт, ал эми жерлердин деградациясы климаттык өзгөрүүлөрдүн терс таасирин күчөтүп, калктын жана экономиканын туруктуулугун азайтат.

Кыргыз Республикасы үч Рио-конвенциясынын — Бириккен Улуттар Уюмунун Климаттын өзгөрүшү жөнүндө алкактык конвенциясынын (БУУ КӨАК), Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенциянын (БАБК) жана Бириккен Улуттар Уюмунун Чөлдөшүүгө каршы күрөшүү боюнча конвенциясынын (БУУ ЧККК) катышуучусу болуп саналат. Бул эл аралык келишимдердин алкагындагы милдеттенмелерди ишке ашыруу комплекстүү жана өз ара толуктоочу мамиленин негизинде жүргүзүлөт.

🌿 Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенция (CBD)

Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенция биологиялык ар түрдүүлүктү сактоого, анын компоненттерин туруктуу пайдаланууга жана генетикалык ресурстарды пайдалануудан алынган пайданы адилеттүү жана тең укуктуу бөлүштүрүүгө багытталган. Конвенция 1992-жылдын 5-июнунда Рио-де-Жанейро шаарында өткөн Бириккен Улуттар Уюмунун Айлана-чөйрө жана өнүгүү боюнча конференциясында кабыл алынган.

Кыргыз Республикасы Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенцияга Кыргыз Республикасынын 1996-жылдын 26-июлундагы №40 "Кыргыз Республикасынын Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенцияга кошулуусу тууралуу" Мыйзамына ылайык кошулган.

Кыргыз Республикасы уникалдуу биологиялык ар түрдүүлүккө ээ жана дүйнөлүк маанидеги бир катар экологиялык аймактардын курамына кирет. Ошол эле учурда климаттын өзгөрүшү жаратылыш экосистемаларына олуттуу таасирин тийгизип, түрлөрдүн таралуу аймактарынын өзгөрүшүнө, жашоо чөйрөлөрүнүн деградациясына, токой аянттарынын кыскарышына жана тоолуу экосистемалардын туруктуулугунун төмөндөшүнө алып келүүдө.

Биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо боюнча чаралар климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоого жана анын кесепеттерин азайтууга төмөнкү жолдор аркылуу көмөктөшөт:

токой экосистемаларын сактоо жана калыбына келтирүү;
өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын тармагын өнүктүрүү;
сейрек кездешүүчү жана жоголуу коркунучунда турган түрлөрдү сактоо;
деградацияланган экосистемаларды калыбына келтирүү;
адаптациялоонун экосистемалык ыкмаларын колдонуу;
жаратылыш экосистемаларынын климаттык өзгөрүүлөргө туруктуулугун жогорулатуу.

Биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо Кыргыз Республикасынын экологиялык жана климаттык туруктуулугун камсыз кылуунун негизги багыттарынын бири болуп саналат.

Документтер

🌱 БУУнун Чөлдөшүүгө каршы күрөшүү боюнча конвенциясы (UNCCD)

Жерлердин деградациясы жана чөлдөшүү процесстери Кыргыз Республикасы үчүн эң олуттуу экологиялык чакырыктардын бири болуп саналат. Климаттын өзгөрүшү кургакчылыктын күчөшүнө, жайыттардын деградациясына, топурактын эрозиясына жана жер ресурстарынын өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө алып келүүдө.

БУУнун Чөлдөшүүгө каршы күрөшүү боюнча конвенциясы жерлердин деградациясын алдын алууга, бузулган экосистемаларды калыбына келтирүүгө жана жер ресурстарын туруктуу башкарууну камсыз кылууга багытталган.

Кыргыз Республикасында Конвенциянын жоболорун ишке ашыруу төмөнкү багыттарды камтыйт:

жерлердин деградациясын жана чөлдөшүүнү алдын алуу;
деградацияланган жерлерди жана жайыттарды калыбына келтирүү;
кургакчылыкка туруктуулукту жогорулатуу;
жер ресурстарын туруктуу пайдаланууну өнүктүрүү;
жер ресурстарына мониторинг жүргүзүү системаларын өркүндөтүү;
айылдык жамааттардын адаптациялык потенциалын жогорулатуу.

Жерлердин деградациясы менен күрөшүү боюнча чаралар айыл чарбасынын туруктуулугун жогорулатууга, экосистемалык кызматтарды сактоого жана климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоого көмөктөшөт.

Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенциянын тексти (1992-жыл);

Кыргыз Республикасынын Чөлдөшүүгө каршы күрөшүү боюнча конвенцияны ишке ашыруу тууралуу Улуттук баяндамасы

Үч Рио-конвенциясынын синергиясы

Кыргыз Республикасы үч Рио-конвенциясынын алкагындагы милдеттенмелерди комплекстүү негизде ишке ашырууда:

Бириккен Улуттар Уюмунун Климаттын өзгөрүшү жөнүндө алкактык конвенциясы (БУУ КӨАК);
Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенция (CBD);
Бириккен Улуттар Уюмунун Чөлдөшүүгө каршы күрөшүү боюнча конвенциясы (UNCCD).

Үч конвенциянын синергиясы экологиялык жана климаттык көйгөйлөрдү комплекстүү чечүүгө, финансылык жана институционалдык ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга, ошондой эле жаратылыш ресурстарын башкаруунун улуттук системасын чыңдоого мүмкүндүк берет.

Өз ара байланышкан иш-чараларды ишке ашыруу төмөнкүлөргө өбөлгө түзөт:

биологиялык ар түрдүүлүктү жана экосистемаларды сактоого;
климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоого;
жерлердин деградациясын жана чөлдөшүү процесстерин азайтууга;
айыл чарбасынын жана жаратылыш экосистемаларынын туруктуулугун жогорулатууга;
адаптациялоонун экосистемалык ыкмаларын өнүктүрүүгө;
Туруктуу өнүгүү максаттарына жетүүгө;
Кыргыз Республикасынын экологиялык жана климаттык коопсуздугун чыңдоого.

Ошентип, бул конвенциялар боюнча милдеттенмелерди аткаруу климаттын өзгөрүшүнө карата адаптациялануу менен тыгыз байланышта, ал эми Жаратылыш ресурстары министрлиги менен Айыл чарба министрлигинин ведомстволор аралык өз ара аракеттешүүсү жаратылышты коргоо саясатын ишке ашырууда негизги ролду ойнойт.